زەروورەتی دەستوور و گەڕانەوە بۆ کۆماری کوردستان
لە دنیای سیاسەتی مۆدێرندا، جیاوازیی سەرەکی لە نێوان “گرووپێکی چەکدار” و “حوکمەتێکی لە تاراوگە” (Government-in-Exile)، بریتییە لە هەبوونی یاسا و دامەزراوە. زۆرینەی بزووتنەوە ڕزگاریدەرە سەرکەوتووەکان، بۆ ئەوەی ڕەوایی بەخۆیان بدەن و لە ئاژاوە و ئاڵۆزی دوور بکەونەوە، پێویستیان بە چوارچێوەیەکی یاسایی هەبووە بۆ ڕێکخستنی دەسەڵاتەکان. لێرەوە، چەمکی دەستوور (Constitution) وەک کۆڵەکەی سەرەکیی دەوڵەتسازیی KNC دێتە ئاراوە.
١. دووانەی “هێز” و “یاسا”
داگیرکەرانی کوردستان هەمیشە هەوڵ دەدەن خەباتی کورد وەک “یاخیبوون” یان “تێکدانی ئاسایش” وێنا بکەن. کاتێک کورد خاوەنی دەستووری خۆی بێت، ئەو هاوکێشەیە پێچەوانە دەکاتەوە: دەبێتە نەتەوەیەک کە خاوەنی یاسایە و خاکەکەی بە نایاسایی داگیرکراوە.
هەبوونی دەستوور لە قۆناغی خەباتدا، ڕێگری دەکات لەوەی بزووتنەوەی کوردستان ببێتە هێزێکی کەسی یان حیزبی کە بە حەز و ویستی سەرکردەکان بەڕێوە بچێت، بەڵکو دەیکاتە سیستەمێکی دامەزراوەیی کە ماف و ئەرکەکان تێیدا دیاری کراون.
٢. بۆچی زاگۆنی کۆماری کوردستان؟
کۆنگرەی نیشتمانیی کوردستان، بڕیاری داوە دان بە دەستووری کۆماری کوردستان (١٩٤٦)ـدا بنێت وەک سەرچاوەی دانپێدانراوەی یاسایی، لەبەر ئەم هۆکارە بابەتی و مێژووییانە:
- درێژەدارییەتی مێژوویی (State Continuity): کۆماری کوردستان لە مەهاباد، تەنیا کیانی مۆدێرنی کوردە لە سەدەی بیستەمدا کە تێیدا کورد بە فەرمی”دەوڵەت”ـی ڕاگەیاندووە. ئەم کۆمارە بە ویستی کورد هەڵنەوەشاوەتەوە، بەڵکو بە زەبری هێزی داگیرکەری بێگانە ڕووخێنراوە. کەواتە لە ڕووی یاساییەوە، ئەو زاگۆنە هەڵگری ڕووحی کۆماری کوردستانە و ئەو کۆمارە لە ناو هەناوی دەستوورێکی نوێدا زیندوو دەکاتەوە و یاسامەندی دەکات و هەنگاو بۆ بەدیهێنانی دووبارەی ئەو کۆمارە لە فۆرمێکی نۆێ و مۆدێرن و ئەمڕۆیی هەڵدەگرێت تاکو لە ئایدیاوە ببێت بە ڕاستی.
- کۆدەنگیی نیشتمانی: نووسینەوەی دەستوورێکی نوێ لە ئێستادا، لەوانەیە ببێتە هۆی ڕوانینێکی جیاوازی حیزبی و ئایدیۆلۆژی لەسەر بەندەکان. بەڵام گەڕانەوە بۆ زاگۆنی کۆمار، گەڕانەوەیە بۆ میراتێکی هاوبەش کە هەموو کورد بە پیرۆزی دەزانێت و کێشەی لەسەر نییە.
٣. پەیام بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی
جیهانی دەرەوە مامەڵە لەگەڵ “دامەزراوە” دەکات نەک “شۆڕشگێڕی تاک”. کاتێک KNC بە زاگۆدەستوورەوە دەچێتە ناوەندە جیهانییەکان، پەیامەکەی ئەوەیە:
“ئێمە ئامادەین بۆ دەوڵەتداری. ئێمە خاوەنی یاسا، پەیڕەو و دیسپلینی دەوڵەتین، و جێگرەوەیەکی سەقامگیرین بۆ ئەو بۆشایییەی کە بە نەمانی داگیرکەر دروست دەبێت.”
کەواتە، دەستوور بۆ ئێمە نەک هەر دەقێکی نووسراو؛ بەڵکو ناسنامەی یاسایی دەوڵەتی داهاتووی کوردستانە و جیاکەرەوەی “خەباتی سیاسی و دەوڵەتییە” لە “خەباتی شۆڕشگێڕی و حیزبی”.